Ашъор | Интишорот | Намоишгоҳ  
Феҳрист
Намоишгоҳ
WWW.rudaki.tk

Интишорот

РӮДАКӢ ВА БОЗСОЗИИ МАСНАВИИ «СИНДБОДНОМА»-И Ӯ (Ибтидо)

Муаллиф: Усмон Каримов

Зумрае аз муҳаққиқони Ғарбу Шарқ аз аввалҳои садаи XIX сар карда, доир ба абёти парокандаи маснавиҳои «Калилаю Димна» ва «Синдбаднома»-и устод Рӯдакӣ фикру мулоҳизаҳои ҷолибе баён кардаанд. Паул Ҳорн,(1) Саъид Нафисӣ,(2) Евгений Бертельс,(3) Шарифӣон Ҳусейнзода(4) бештар аз хусуси абёти парешони «Калилаю Димна(5)»; Дабир Сиёқӣ(6) ва Ҷ. Азизқулов(7) зиёдтар роҷеъ ба байтҳои олоҳидаи «Синдбаднома» сухан рондаанд...

Саъид Нафисӣ дар қисми сеюми «Аҳвол ва ашъори Абӯ Абдуллоҳ Ҷаъфар бинни Муҳаммади Рӯдакӣ» ашъори парешони аз маснавиҳо боқимондаи устод Рӯдакиро овардааст.(8)

Натиҷаи таҳқиқоти ин муаллифон барои мо заминае шуданд, ки бори нахуст роҷеъ ба бисту чаҳор байти парешони «Синдбаднома»-и Рӯдакӣ дар муқоиса бо «Синдбаднома»-и мансури Заҳирии Самарқандӣ (асри XII) мулоҳиза биронем ва аз кадом фаслу боби асари Рӯдакӣ будани онҳоро муайян намоем.

Дар ин маврид меъёри таҳқиқи мо қонунияти тағйири сюжет, тартибу сохтори банду баст ва симою образҳои муҳимтарини асарҳои ҳамном ва дар як мавзӯъ таълифёфтаи адабиёти форсу тоҷик ба мисли «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ва «Шоҳнома»-ҳои насрӣ, «Лайлию Маҷнун», «Хусраву Ширин»-и Низомӣ, «Юсуфу Зулайхо»-и Абдураҳмони Ҷомӣ, Нозими Ҳиротӣ ва Ҷунайдулоҳи Ҳозиқ буданд. Ҳоло ин ҷо доир ба ҷузъиёти тағйири хатти сюжет, банду баст ва симоҳои устувори ин асарҳо сухан намеронем. Албатта дар асарҳои ҳамному ба як мавзӯъ бахшидаи классикони адабиёти форсу тоҷик марбут ба ҷаҳонбинию ғоя ва консепсияи адабию ҳунари бадеии шоиру нависандагони давраҳои мухталиф, хатти сюжет, банду баст ва нақшу симоҳои муҳимтарин то дараҷае тағйир ёфтанд. Аммо ин тағйирот асосан вижагиҳои ҷузъӣ доранд.

Аз ин рӯ, дар чунин асарҳо риштаи сюжет, банду баст ва симоҳои муҳимтарин тағйироти ҷиддие надида, асосан дар як қолаби муайян ва сурати суннатӣ боқӣ мондаанд.

Бинобар ин нигорандаи ин сатрҳо ба эътибори ҳамин қонуният ва ёрии сюжети асари Зоҳирии Самарқандӣ мазмуни аввал ва инкишофи мантиқии чанд байти устод Рӯдакиро дарёфт кардан мекушод. Чунончи, аз «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ байти зерин боқист:

Баски бар гуфта пушаймон будаам,
Баски бар нагуфта шодан будаам(с. 137).(9)

Мазмуни ин байт аз як лаҳзаи аввали «Достони шоҳи Кашмир бо пилбон»-и «Синдбоднома»-и Зоҳирии Самарқандӣ аст, ки мазмуни бевосита ба ҳикоят марбути достон ин аст:

Чун Синдбод ба шоҳзода илму ҳунарҳои замонаро ёд медиҳад, вале ӯ дар ситораи бахту толеи шогирд ҳафт рӯз бадбахтию хатарҳо мебинад. Ӯ ба шаҳзода маслиҳат медиҳад, ки бояд дар зарфи як ҳафта аз илму фазилати худ ба фарде сухане нагуяд ва дар имтиҳони вузарою уламо лабе накушояд. Шоҳзода ба гуфтаи устодаш риоя менамояд ва ба касе сухане намегӯяд. Аз ин ҳол надимон гумон мекунанд, ки шоҳзода дар назди ҷамоат ҳиҷолат мекашад ва ба ин сабаб ӯро ба ҳарам-назди канизакон мефиристанд, то ки он ҷо бе ибо сухане бигӯяд. Дар байни канизакон зане ошиқи шоҳзода буд ва ӯ шоҳзодаро ба ҳуҷраи хеш даъват мекунад. Шоҳзода даъвати занро намепазират. Вале канизак бо ғазаб изҳор мекунад, ки агар хоҳиши ӯ рад гардад, вай падари шоҳзодаро ҳатман заҳр дода мекушад. Вақте канизак ин суханонро мегуяд, шаҳзода дар ҳолати изтироб аз хона берун меравад ва канизак аз биму пушаймонӣ худ ба худ мегуяд: «Ин суханон наандешида гуфтам ва ин тадбир носанҷида кардам ва аз мазмуни ботини ӯ ғофил (с.36). Зоҳиран дар байти Рӯдакӣ танҳо иникоси аҳволи лаҳзаи охирини канизак боқӣ мондааст. Ба ин мулоҳиза ибораҳои «гуфта пушаймон будаам», «нагуфта шодон будаам»-и Рӯдакиву «ин суханон ноандешида гуфтам ва тадбир носанҷида кардам»-и Зоҳирӣ аз як сарчашма об мехӯранд.

Дар «Синдбоднома»-и Рудакӣ ин байт ҳаст:

Шоҳ дигар рӯз боғ орост хуб,
Тӯҳфаҳо бинҳоду баргустурд бубфарш, қолин(с 139).

Мазмуни ин байт бо як лаҳзаи «Достони забон кушодани шоҳзода рӯзи ҳафтум–и Заҳирӣ мувофиқат дорад. Чун ҳафт рӯзи хатар гузашт, шоҳзода забон кушода ба маслиҳатҳои нек ва дурандешиҳои вазирони падар минатдорӣ кард. Пас хоҳише намуд, ки шоҳ бояд маҷлисе биорояд, то ҳакимону вазирон ҳозир оянд ва дар мунозираи илмӣ иштирок кунанд ва дар маъракаи дониш мушоварат намоянд, суолҳо гӯянд ва ҷавобҳо шунаванд. Вазир ин хабар ба шоҳ расонд. «Шоҳ аз шунидани ин суханон хушҳол шуд ва дар боғи мушоҳадат гулзори масарраташ бишкуфт ва бифармуд, ки то аъёну аркон ва хосу ом ҳозир оянд ва маҳфил барпо намоянд». (с. 139). Зоҳиран дар ин достони Рӯдакӣ мувофиқи инкишофу рувоҷи воқеа,хатти сюжет ва банду басти он пас аз иҷрои фармони шоҳ ҷой дорад.

Байти зерин ҳам аз «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ:

ГурбузониГурбуз - ҳилагару маккор, далер шаҳр бар ман тохтанд,
Ман надонистам чӣ пунбалПунбал - макру фиреб, ҳилаю найранг сохтанд. (с. 140)

Мазмуни ин байт аз қиссаи «Пири нобино ва бозоргону таророн»-и Заҳирӣ ба даст омад, ки мухтасари он ба қарори зерин аст: «Рӯзе бозаргоне хабар меёбад, ки дар фалон сарзамин чӯби сандал баробари зари холис арзиш дорад. Бозаргон бо чӯби зиёди сандал ба он сарзамин меравад». Дар он диёр аксари мардум бисёр ҳилагар буданд. Яке аз онҳо ба ҳилат сандалҳои бозоргонро ба нархи арзон мехарад. Бозаргон ба хонаи пиразане меояд ва диноре ба ӯ медиҳад, тарбияташ нашояд. Пиразан ба ӯ мефаҳмонад, ки мардуми ин шаҳр бағоят маккоранд, аз ин рӯ ба касе сухан нагӯяд ва доду гирифте накунад. Вале бозаргон дар аснои сайргашти шаҳр ба ҷое мерасад, ки ду нафар нард мебозиданд. Онҳо бозоргонро ба бозии нард даъват карда, шарте мегузоранд, ки агар касе нардро бибарад ҳарчӣ хоҳад бояд бикунад. Бозаргон ба шарт розӣ мешавад. Аммо он ду кас дарҳол дар нард бозоргонро мағлуб карда шарт мегузоранд, ки бояд оби баҳреро ба як фурӯъ кардан бихӯрад. Бозоргон муттаҳайир мемонад. Мардум ҷамъ мешаванд. Бозоргон марди сурхрую кабудчашме буд. Чунин марди якчашма омада ба вай тӯҳмат мекунад, ки бозоргон чашми ӯро дуздидаасту боз бидиҳад ва ё қимати чашмаш баргардонад. Дигаре пораи санги мармарро назди ӯ ниҳода даъво мекард, ки маро аз ин санг пироҳану эзоре бидӯз ё баҳои он бидеҳ. «Дар ин асно хабар ба пиразан мерасад ва ӯ бозоргонро аз дасти ҷамоати тарророн холос мекунад ва бозоргон» «бо ҳазор ғам ошуфтаву андӯҳгин ба хона омад. Ашки рангин аз фаввораи дида меборид ва ангушти ҳайрат ба дандони надомат мегазид» (с. 152-160).

Чунон, ки мебинем, дар охири ин ҳикоят Зоҳирии Самарқандӣ мазмуни байти Рӯдакиро мувофиқи завқ, солиқа ва услуби бадеии худ ба таври хеле барҷаста овардааст. Ҳам дар байти Рӯдакӣ ва ҳам дар охири ҳикояти Зоҳирӣ сухан аз амали ғайри чашмдошти ҳилагарон дар ҳолати бисёр ҳайрате афсусу надомат намудани қаҳрамони асар меравад. Маълум аст, ки дар асари Зоҳирӣ бозоргони ба доми макри ду нардбоз офтода, «ангушти ҳайрат ба дандони надомат» мегазад. Ба ин қиёс ва мувофиқи қонунияти тағйири хатти сужет, банду баст ва устувории тасвири нақшҳои асарҳои ҳамном дар байти Рӯдакӣ ҳам зоҳиран бозоргони сандалфурӯш ва шояд сурхрӯю кабудчашм дар ҳолати ҳайронӣ аз амали «гурбузони шаҳр» ин «чӣ тунбал аст, ки ман надонистам» гӯён афсус мехӯрад. Мазмуни байти зерин ҳам давоми ҳикояти боло менамояд:

Гуфт: хез, акнун ту созӣ роҳ басеҷ,
Рафт бояд-т, эй писар, мамғазМамғаз- феъли амр, ба маънии таъхир макун ту ҳеҷ.(с140).

Ин байт аз назари байёни шароити маънӣ, робитаи мантиқӣ ва оҳанги гуфтор бо суханони пиразан шабоҳат дорад. Шояд ин лавҳаю лаҳза баъди гуфтаҳои пиразани роҳнома бошад. Пиразан мегуяд: «Маслиҳат он менамояд, ки имшаб ҷома ба расми мардумони ин шаҳр дарпӯшӣ ва ба хонаи сардори тарророн биравӣ» (с. 156)

Ин ду байти зерин аз «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ аст:

Хашм омад шӯ ҳам он гаҳ гуфт: веквек - ох, афсус!
Хост к-ӯро барканад аз дида кекКек – мардумаки чашм.
Мода гуфто: ҳеҷ шармат нест, век!
Чун сабуксорӣ, на бад донӣ, на нек! (с. 137)

Мазмуни ин байт бо чанд лаҳзаи тамсили «Кабки нар ва ҳоли ӯ ба мода»-и «Синдбаднома»-и Зоҳирӣ мувофиқат мекунад. Дар он асар омада аст, ки… кабки нар баъди чанд мудат ҷудоӣ аз гуфти худ баргумон шуда, ӯро ба бевафоӣ айбдор мекунад. Ҳарҷанд мода ба ҷуфташ садоқату вафодории худро исбот мекард, вале нарина ба мода бовар накарда, ӯро ҷабран пат меканад (с. 60-61).

Дар ин ду ҳикоят лавҳаю сурат ва нақшаи бадеии кабӯтарони нару мода дақиқ равшан нагардад ҳам, аммо ҳар дуи ин ҳикоят аз як сарчашма об хӯрдаанд.

Мазмуни амал ва ҳолати рӯйдодҳои се байти «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ бо ҳолати воқияти «Синдбонома»-и Заҳирӣ мувофиқат доранд:

Он гурунҷу он шакар бардошт пок,
В-андар он дастори он зан баст хок,
Он зан аз дӯкон фурӯд омад чу бод,
Пас фаларзангаш ба даст андар ниҳод...
Мард бикшод он фаларзаш, хок дид,
Кард занро бонгу гуфташ: эй палид! (с. 137-138)

Ин се байт чанд лаҳзаи ҳикояти «Зани соҳибҷамол ба марди баққол»-и «Синдбоднома»-и Заҳириро ифода мекунад, ки он чунин аст: Марди паҳрезкор зани соҳибҷамоле дошт. Рӯзе ӯ зани худро барои харидани биринҷ ба бозор фиристод. Зан ба назди баққол рафта, биринҷ талабид. Баққол аз нигоҳи зан пай бурд, ки вай хеле маккор аст. Пас ӯ ба зан шакар ином намуд. Чун зан шакару биринҷро ба рӯймол мебаст, баққол ӯро ба хилват даъват кард. Дар ин асно шогирди ҳилагари баққол ба ҷои биринҷу шакар ба рӯймоли зан хокро баста монд. Зан аз хилвати баққол баромада ба таҷил назди шавҳар рафт. «Шавҳар гӯшаи чодар бикшод ва нигоҳ кард, қадре хок дид дар вай баста, гуфт: эй зан хок мебинам» (с. 64-65).

Ин ки мебинем, амали воқеаи зани баққол, достони биринҷу шакар ва ба зан бо фиреби хок гузоштани шогирди баққол дар ҳарду Синбоднома лавҳаҳои муштараканд.

Амалу ҳолати ду байти зерини «Синдбоднома»-и Рӯдакиро дар «Синдбоднома»-и Заҳирӣ низ равшан мушоҳида мекунем, ки инанд он байтҳо:

Гуфт: ҳангоми яке шоҳзода буд,
Гавҳарию пурҳунар, озода буд.
Шуд ба гармоба-дарун як рӯз ғӯшт,
Буд фарбеҳу калону хубгӯшт. (с. 138)

Мазмун ва образҳои ин байтҳо дар ҳикояти «Марди гармобабон бо зани хеш ва шоҳзода»-и «Синдбоднома»-и Заҳирӣ дида мешавад. Он ҳикоят ин аст: «Рӯзе шоҳзодаи Каннуҷ (номи яке аз шаҳрҳои Ҳиндустон) ба гармоба омода буд ва гармобабон ба хидмати ҳарвақта машғулӣ менамуд ва андоми ӯро, ки рашки гулу суман ва ғайрати шукуфаву ёсуман буд, мехорид ва ба лутфе мемолид ва аз баҳри он ки шахси ӯ азим сергӯшт буд, олоти ӯ дар гӯшт пинҳон будӣ ва аз ғояти фарбеҳӣ нопайдо намудаӣ. (с. 87-90).

Зоҳиран, давоми воқеаи ин достони урён дар байти пойини Рӯдакӣ ба ин қарор омадааст.

Чунки занро дид лағЛағ - урёну бараҳна, кард уштуламУштулум – сахт, қавӣ
Ҳамчу оҳан гашт ва н-дод эч ҳам (с. 138)
Ин воқеа дар асари Заҳирӣ бештар урён сурат гирифтаст. «Ба аҳволи шоҳзода дили гармобабон сахт бисӯхт. Шоҳзода ба гармобабон зари бисёр дода, хоҳиш кард, ки барои имтиҳон ягон зани соҳибҷамолро пайдо намояд, Гармобабон фикр кард, ки шоҳзода аз ӯҳдаи кор намебарояд. Пас зарро ба касе надода, зани худро ба ҳамом овард. Чун шоҳзода занро дар ҳамом «лағу урён дид, олот аз миёни гӯшт чун гурзаГурза - мори заҳрдор. аз пӯст берун омад»... (с. 89-90). Азбаски давоми достон аз доираи одоби сухан берун аст, аз овардани он худдорӣ намудем.

Хулосаи ҳикоят ин аст: Чун шавҳар аз сӯрохии дари ҳаммом ҳолати зану шаҳзодаро мебинад, бо хашм дарро мекубад, вале зан аз завқи муомилат дар ҳолати эҳсос буд, шавҳарро сахт сарзаниш менамояд, ки ҳоло акнун ором бошад!

Дар «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ байти зерине ҳаст:

Думи саг бинӣ або батфӯзиБатфӯз - гирдогирди даҳони саг саг,
Гуши карда, к-аш наҷунбад ҳеҷ раг (с. 138)

Мазмун ва воқеаи ин байт бо як лаҳзаю лавҳаи ҳикояти «Сайёду асал ва росую саги баққол»-и «Синдбоднома»-и Заҳирӣ мувоифиқат дорад, ки ба ин қарор аст: «Саги сайёд чун росуро бидид, сайд пиндошт ва аз рӯйи одати ҳамешагӣ беихтиёр дарҷаст ва росуро бикушт. Баққол чун росуро кушта дид, аз хашм ба худ печин санге бар сари саг зад ва аз ҷон беҷон кард (с. 101-103). Дар байти Рӯдакӣ зоҳиран ҳамин ҳолати беҷон хобидаи саги баққол тасвир шудааст.

Дар «Синдбоднома»-и Рӯдакӣ байтҳои зерине низ ҳаст:

Бонги зиллаЗилла - залла - ҳашароте аст, ки монанди малах дар ѓаллазор ҳангоми гармо пайдо мешавад ва садои чирчирак дорад. кард хоҳад кар (р) гӯш,
В-еҷ н-осояд ба гармо аз хурӯш.
Барзанад овоз ду нонак ба даст,
Бонги дунонак сечанд овой ҳаст. (с. 138)

Дар байти якуми шеър ҳангоми гармо аз садои зиллаи (малах) чирчирак дар гандумзор гӯши кас кар мешавад. Дар байти дуюм, овози канизаки нонфурӯш, ки ду нон дар даст дошт, ба садои зиллаи чирчирак монанд шудааст. Яъне ҳангоми даъват кардани харидорон аз садои чирроси канизак гӯши мардум кар мегардид. Чун ин байтҳои Рӯдакиро мехонем, беихтиёр як лаҳзаи ҳикояти «Достони бозоргони латифтабъ» аз «Синдбоднома»-и Заҳирӣ ба хотир меояд. Он ҳикоят ин аст: «Дар аснои назар канизаке дид бар гӯшаи дӯконе бо либоси покиза, бар табақе латиф бар досторе тоза аз орди майда ва равғану асал кулча пухта ва аз баҳри харидор бар сари бозор ниҳода чашми интизор кушода…» (с. 104-107).

Аммо дар ҳикояти Заҳирӣ нукта ва лавҳаи «ду нонак ба даст гирифта» барои даъвати харидор «бонгу садо кардан»-и нонфурӯш, ки дар байти Рӯдакӣ тасвир шудааст, ба чашм намехӯрад. Бо вуҷуди ин метавон гуфт, ки мабдаи ин ду адиб ягонаю умумӣ аст. Шояд ҳардуи ин адибон аз эҷодиёти халқ шодоб гардида бошанд ва ҳар кадоме ба мавзӯъ мувофиқи завқу салиқа ва ниёзи рӯзгори худ муносибат кардаанд. Чунончи, Рудакӣ харидорро фарёд кардани нонфурӯшро ба «овози зилла» (чирчирак) монанд кардааст ва канизаки Заҳирӣ кулчаи «асалу равғани»-и худро «баҳрӣ» харидор бар сари бозор ниҳода чашми интизор мекушод.

Ашъор | Интишорот | Намоишгоҳ